Η ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Η ΜΑΡΞΙΣΤΙΚΗ ΑΝΤΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΩΣ Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

«Η εργασία είναι πρώτα μια διαδικασία ανάμεσα στον άνθρωπο και στη φύση, μια διαδικασία όπου ο άνθρωπος με τη δική του πράξη μεσολαβεί, ρυθμίζει και ελέγχει την ανταλλαγή της ύλης ανάμεσα στον εαυτό του και τη φύση. Την ύλη της φύσης ο ίδιος ο άνθρωπος την αντιμετωπίζει σαν μια φυσική δύναμη. Τις φυσικές δυνάμεις που ανήκουν στο σώμα του, τα μπράτσα και τα πόδια, το κεφάλι και τα χέρια, τα βάζει σε κίνηση για να ιδιοποιηθεί τη φυσική ύλη με μια μορφή χρήσιμη για τη δική του ζωή. Επενεργώντας με την κίνηση αυτή πάνω στη φύση που βρίσκεται έξω απ’ αυτόν και αλλάζοντάς την, αλλάζει ταυτόχρονα και τη δική του φύση. Αναπτύσσει τις δυνάμεις που κοιμούνται μέσα της και υποτάσσει στην κυριαρχία του το παιχνίδι των δυνάμεών της.»
Κ. Μαρξ, Το Κεφάλαιο




Η εργασία (και η παραγωγή) ως διαδικασία ανταλλαγής ύλης μεταξύ ανθρώπου και φύσης, ανακύπτει ιστορικά ως η επίλυση μιας αντίφασης, της αλληλεπίδρασης μεταξύ έμβιων όντων και περιβάλλοντος.

Στην αλληλεπίδραση έμβιων όντων και φυσικού περιβάλλοντος μπορούμε να διακρίνουμε επιγραμματικά τέσσερις μορφές:

Η πρώτη, μη ανεπτυγμένη μορφή, όπου η κατανάλωση ταυτίζεται άμεσα με τη διαδικασία εξασφάλισης αντικειμένων προς κατανάλωση (χαρακτηριστική για τα φυτά) και καθορίζεται κατά αποφασιστικό τρόπο από τις ιδιαιτερότητες του φυσικού περιβάλλοντος.

Η δεύτερη μορφή, όπου παρατηρείται διαχωρισμός της διαδικασίας κατανάλωσης και εξασφάλισης αντικειμένων προς κατανάλωση (χαρακτηριστική για τα ζώα), με αποφασιστικό και εδώ το ρόλο των ιδιαιτεροτήτων του φυσικού περιβάλλοντος (που εξαναγκάζει τα ζώα να κινούνται προς εξασφάλιση των αντίστοιχων αναλώσιμων αντικειμένων).


Η τρίτη, πιο ανεπτυγμένη μορφή εξασφάλισης αντικειμένων προς κατανάλωση, είναι η χρησιμοποίηση των ιδιοτήτων αντικειμένων ανόργανης και οργανικής προέλευσης, δεδομένων από τη φύση σε έτοιμη μορφή. Πρόκειται για μια ενδιάμεση, μεταβατική μορφή, όπου χρησιμοποιούνται αντικείμενα που δεν είναι όργανα του σώματος, όμως αυτή η χρησιμοποίηση παραμένει τυχαία και αυτά τα μέσα χρησιμοποιούνται για απόσπαση από το φυσικό περιβάλλον έτοιμων αντικειμένων προς κατανάλωση. Ο αποφασιστικός ρόλος των ιδιαιτεροτήτων του φυσικού περιβάλλοντος διατηρείται.

Η αντίφαση επιλύεται στην τέταρτη μορφή, όπου τα μέσα επενέργειας στη φύση μεταβάλλονται λειτουργικά και μορφολογικά και αποτελούν πλέον κυρίαρχη στιγμή στη διαδικασία εξασφάλισης αντικειμένων προς κατανάλωση. Αυτή η μορφή αλληλεπίδρασης με το φυσικό περιβάλλον συνιστά ιδιότυπα ανθρώπινη μορφή και προβάλλει από δύο πλευρές: Από την πλευρά της συμμετοχής σε αυτήν του ανθρώπου και από την πλευρά της εσωτερικής ενότητάς της με την κατανάλωση. Θεωρούμενη από την πρώτη πλευρά, συνιστά την εργασία, ενώ θεωρούμενη από τη δεύτερη πλευρά συνιστά την παραγωγή.

Μπορούμε να δούμε ως αναγκαίες προϋποθέσεις εμφάνισης αυτής της ιδιότυπα ανθρώπινης μορφής αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον, της εργασίας, την ανάπτυξη του εγκεφάλου και του ανθρώπινου νευρικού συστήματος εν συνόλω, την υποχώρηση των ενστίκτων, την απελευθέρωση και ανάπτυξη των χεριών, που προέκυψε από την όρθια στάση και τη δίποδη βάδιση, αλλά και την αγελαία μορφή συνύπαρξης των προγόνων του ανθρώπου (από την οποία θα προκύψει η κοινότητα) ώστε να υπάρχει η ικανότητα μετάδοσης εμπειρίας(αγωγή).(1)

Συστατικά στοιχεία της εργασίας αποτελούν: ο άνθρωπος ως υποκείμενο της εργασίας, το αντικείμενο της εργασίας, τα μέσα της εργασίας, το αποτέλεσμα ή προϊόν της εργασίας. Η εργασία είναι η αλληλεπίδραση αυτών των συστατικών στοιχείων, τα οποία εκτός αυτής της ενότητας δεν υφίστανται ως τέτοια. Όχι μόνο δεν υφίστανται το καθένα χωριστά από τα υπόλοιπα , αλλά και αλληλοδημιουργούνται. Τυχόν μεταβολή του ενός οδηγεί, σε τελευταία ανάλυση, σε αντίστοιχη μεταβολή των υπολοίπων.

Μέσο της εργασίας είναι εκείνο με τη βοήθεια του οποίου ο άνθρωπος επενεργεί σε κάτι άλλο κατά ορισμένο τρόπο για την επίτευξη του σκοπού, για τη δημιουργία ενός αντικειμένου, κατάλληλου για την ικανοποίηση αναγκών. Το μέσο της εργασίας εκτός αυτής της ενότητας αποτελεί απλώς ένα αντικείμενο της φύσης (και αν στην περίπτωση αυτή επιδρά σε άλλο αντικείμενο, θα πρόκειται για φυσική επίδραση ενός φυσικού αντικειμένου επί ενός άλλου φυσικού αντικειμένου).

Αντικείμενο της εργασίας είναι εκείνο επί του οποίου ασκείται η επενέργεια με τη βοήθεια του μέσου της εργασίας κατά ορισμένο τρόπο για την επίτευξη του αποτελέσματος της εργασίας, για τη δημιουργία ενός αντικειμένου, κατάλληλου για την ικανοποίηση αναγκών. Εκτός αυτής της ενότητας το αντικείμενο της εργασίας περιπίπτει απλώς στην κατάσταση του αντικειμένου της φύσης.

Τρόπος της εργασίας είναι το πώς ασκείται η επενέργεια επί του αντικειμένου της εργασίας με τη βοήθεια των μέσων εργασίας προς επίτευξη του αποτελέσματος, της εκπλήρωσης του σκοπού, της δημιουργίας αντικειμένου, κατάλληλου για την ικανοποίηση ανάγκης.

Αποτέλεσμα της εργασίας, ακριβώς ως αποτέλεσμα, είναι το τι δημιουργείται μέσω της εργασίας με τη βοήθεια της επενέργειας των μέσων εργασίας επί του αντικειμένου εργασίας προς επίτευξη του σκοπού, της δημιουργίας αντικειμένου κατάλληλου για την ικανοποίηση μιας ανάγκης.

Τι είναι όμως ο σκοπός; Όπως αναφέρει ο Κ. Μαρξ: « Προϋποθέτουμε την εργασία με μια μορφή που ανήκει αποκλειστικά στον άνθρωπο. Η αράχνη κάνει δουλειές που μοιάζουν μ’ αυτές που κάνει ο υφαντής, και η μέλισσα με το χτίσιμο των κυττάρων της κερύθρας της ντροπιάζει κάμποσους ανθρώπους- αρχιτέκτονες. Αυτό όμως που ξεχωρίζει από τα πρίν το χειρότερο αρχιτέκτονα από την καλύτερη μέλισσα είναι ότι έχει κιόλας φτιάξει το κύτταρο στο κεφάλι του, προτού το φτιάξει στο κερί. Στο τέλος της εργασιακής διαδικασίας λαμβάνεται ένα αποτέλεσμα, το οποίο ήδη από την αρχή αυτής της διαδικασίας υπήρχε στην αντίληψη του ανθρώπου, δηλαδή ιδεατά. Ο άνθρωπος δεν αλλάζει μόνο τη μορφή αυτού που είναι δεδομένο από τη φύση. Εντός αυτού που είναι δεδομένο από τη φύση, υλοποιεί ταυτοχρόνως και τον συνειδητό του σκοπό, ο οποίος καθορίζει ως νόμος τον τρόπο και το χαρακτήρα της δράσης του και στον οποίο οφείλει να υποτάσσει τη βούλησή του». Η εν λόγω μαρξική περιγραφή του σκοπού προέρχεται από εκείνο το μέρος του «Κεφαλαίου», όπου ο Κ. Μαρξ, σύμφωνα με το ζητούμενο της έρευνάς του, ήταν απαραίτητο να προβεί σε ανάλυση της εργασίας ως δεδομένης και όχι στην εμφάνισή της, μπορεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η εργασία αρχίζει με τη σκοποθεσία. Αν όμως δούμε την εργασία εν γένει, στην αλληλεπίδραση όλων των συστατικών της στοιχείων (και ο σκοπός είναι ένα από αυτά) , αντιλαμβανόμαστε ότι η εργασιακή διαδικασία παίζει τον καθοριστικό ρόλο έναντι του σκοπού, ο οποίος προέρχεται από την ανάγκη και ανακύπτει με τη γέννηση της εργασίας. Ανακύπτει και διαμορφώνεται με την εμφάνιση και διαμόρφωση όλων των συστατικών στοιχείων της –κάθε συγκεκριμένης- εργασιακής διαδικασίας και επιδρά σε αυτήν και τα υπόλοιπα συστατικά της στοιχεία, όπως και δέχεται την επίδραση αυτών και τροποποιείται κατά την εξέλιξη της εργασιακής διαδικασίας. Ως προτρέχουσα σύλληψη του αποτελέσματος (ως παράσταση) , ο σκοπός είναι δυνητικός, ενώ πραγματικός γίνεται με τη μετατροπή του σε αποτέλεσμα. Ο πραγματικός σκοπός προϋποθέτει την ύπαρξη των αντίστοιχων υπόλοιπων συστατικών στοιχείων της εργασίας (αντικειμένου, μέσου, αλλά και ανθρώπου με κατάλληλες εργασιακές γνώσεις και δεξιότητες) και είναι πραγματικός μόνο εφόσον είναι εφικτός και υλοποιούμενος.(2)

Πέραν του ότι η εργασιακή δραστηριότητα συνιστά μετασχηματισμό του εξωτερικού αντικειμένου, με τη βοήθεια κατάλληλων μέσων, για την ικανοποίηση των αναγκών του ανθρώπου με τα προϊόντα της εργασίας, έχει ακόμα μία πλευρά: Συνιστά μετασχηματισμό υλοποιούμενο από ένα σύνολο ανθρώπων (δεδομένου ότι ο απομονωμένος άνθρωπος δεν μπορεί να επιβιώσει). Η ανάπτυξη της εργασιακής δραστηριότητας είναι ανέφικτη χωρίς την κοινοποίηση των ουσιωδών γνωρισμάτων του αντικειμένου, χωρίς την συλλογική χρήση- βελτίωση του μέσου, κατά τον αντίστοιχο σε αυτό λειτουργικά και μορφολογικά προορισμό- τρόπο επενέργειας. Το μέσο αποτελεί κωδικοποιημένο συμπύκνωμα μορφών και τρόπων συλλογικής δραστηριότητας. Μέσω του διαμεσολαβητικού του χαρακτήρα (στη διαλεκτική σχέση μεταξύ υποκειμένου- αντικειμένου αλλά και των υποκειμένων προς άλληλα) , κατά την ανάπτυξη της εργασιακής δραστηριότητας, συνδέεται με την εμφάνιση και ανάπτυξη του «δεύτερου συστήματος σήμανσης», ως ιδιότυπης για τον άνθρωπο ανώτερης νευρικής λειτουργίας μέσω σημείων, συμβόλων.(3)

Κατά το στάδιο της διαμόρφωσης της εργασιακής διαδικασίας, πηγή κίνησής της αποτελεί η αναγκαιότητα διατήρησης της ζωής των ανθρώπων, δηλαδή η αυτοανανέωση των βιολογικών, σωματικών αναγκών τους. Αυτοανανεούμενες οι βιολογικές, σωματικές ανάγκες εντός της διαδικασίας κατανάλωσης των προϊόντων της εργασίας, απαιτούν και ανανέωση αυτών των προϊόντων, επομένως και ανανέωση της εργασίας. Άρα η εργασία λειτουργεί ως μέσο για την ικανοποίηση των βιολογικών αναγκών (που μετατρέπονται σε σκοπό της εργασίας) , οι οποίες προβάλλουν ως παγιωμένες και αμετάβλητες αφού ο άνθρωπος, ως βιολογικό είδος, δεν μεταβάλλεται ουσιωδώς. Έτσι και η εργασία υφίσταται στο μεγαλύτερο μέρος της ως επαναλαμβανόμενη, με κύριο στοιχείο την αύξηση της ποσότητας του αποτελέσματος, τη μαζική παραγωγή, ενώ η ποιοτική μεταβολή υπάρχει μόνο ως υπηγμένη στιγμή. Μπορούμε να πούμε ότι η εργασία εδώ κινείται- αναπτύσσεται με βάση εξωτερική πηγή κίνησης (τις βιολογικές ανάγκες), στο έδαφος της διαδικασίας από την οποία προέκυψε, την αλληλεπίδραση έμβιου όντος- φυσικού περιβάλλοντος, και όχι εσωτερική, η οποία εδώ διαμορφώνεται.

Όμως η ίδια η αναγκαιότητα επανάληψης της εργασιακής διαδικασίας οδηγεί στην εξέλιξή της, μέσω της προσπάθειας ανεύρεσης ενός, κατά το δυνατό, ομοιογενέστερου φυσικού υλικού για τα μέσα και τα αντικείμενα εργασίας. Έτσι εντός της εργασιακής διαδικασίας (στην αλληλεπίδραση όλων των συστατικών της στοιχείων) , μέσω της εμπειρίας και της συσσώρευσης γνώσεων περί του αντικειμένου και του μέσου εργασίας, αυτά μεταβάλλονται προς όλο και καθολικότερες μορφές, κυρίως όσον αφορά το μέσο· όσον αφορά το αντικείμενο, αυτό υπόκειται σε προκαταρτική επεξεργασία για να του δοθεί ομοιογένεια και να καταστεί λιγότερο ευμετάβλητο ως αντικείμενο της εργασίας (μέσω αυτής της διαδικασίας έπεται και η αναγκαιότητα εμφάνισης της εκπαίδευσης, της επιστήμης και της τεχνολογίας). Οπότε η απλή επανάληψη μιας δεδομένης εργασιακής διαδικασίας κατά την παραγωγή αντικειμένων προς κατανάλωση, οδηγεί σε διαμελισμό της, σε σχηματισμό καινούργιων ειδών εργασίας, σε εργασία προς δημιουργία αντικειμένων προς κατανάλωση, σε εργασία προς δημιουργία μέσων και αντικειμένων της εργασίας, καθώς επίσης και σε εργασία προς δημιουργία του υποκειμένου της εργασίας (εκπαίδευση). Η περιπλοκή και η αύξηση της εργασίας αργά ή γρήγορα προσκρούουν στους περιορισμούς των δυνάμεων του μεμονωμένου ανθρώπου και οδηγούν στον καταμερισμό της εργασίας.

Πλέον όλα τα συστατικά στοιχεία της εργασίας, μεταβάλλονται λειτουργικά και μορφολογικά από την ίδια την εργασιακή διαδικασία (συμπεριλαμβανομένου και του ανθρώπου), δεν είναι πλέον δοσμένα από τη φύση σε έτοιμη μορφή, «η εργασιακή διαδικασία μετασχηματίζει εναρμονίζοντας καθ’ομοίωσιν της [και υπέρ της] όλα τα συστατικά στοιχεία της εργασίας, γεγονός που σημαίνει ότι συγκροτεί αντίστοιχη εαυτής βάση, δηλαδή διαμορφώνεται, ωριμάζει».(4) Η πηγή κίνησης της εργασίας είναι ακόμα εξωτερική ως προς την ίδια την εργασία (καθορίζεται από τις βιολογικές ανάγκες) και όριο ανάπτυξης της εργασίας, της παραγωγής, είναι το μέγιστο της ικανοποίησης των βιολογικών αναγκών του πληθυσμού.

Όπως αναφέραμε η εργασία διαμελίζει τα συστατικά της στοιχεία, αλλά και τα μεταβάλλει λειτουργικά και μορφολογικά· από την εξωτερική τους διασύνδεση, ως έτοιμα- δοσμένα στοιχεία της φύσης, αποκτούν τώρα εσωτερική διασύνδεση, ως προϊόντα της παρελθούσας εργασίας. Εδώ μπορούμε να πούμε ότι η εργασία ωριμάζει. Ταυτοχρόνως, η ωριμότητα της εργασίας συνίσταται στην εδραίωση της δημιουργημένης από την ίδια την εργασία σχετικής αυτοτέλειας, της απομόνωσης των συστατικών στοιχείων της εργασίας, στα πλαίσια της εσωτερικής διασύνδεσής τους. Όσο γίνεται πιο διαμελισμένη και περίπλοκη ο άνθρωπος ωθείται όλο και περισσότερο εκτός της άμεσης διαδικασίας παραγωγής. « Συνεπώς, η ανάπτυξη της εργασίας ενέχει και την τάση αυτοκαταστροφής της εργασίας μέσω της ίδιας της ανάπτυξής της».(5)

Στην ώριμη εργασία μορφοποιείται η εργασιακή ανάγκη, η ανάγκη του ανθρώπου για εργασία χάριν της ίδιας της εργασίας. Η ανάγκη για εργασία χάριν της εργασίας υπάρχει και στα προγενέστερα στάδια, ως στιγμή όμως της εργασίας που γίνεται για την ικανοποίηση βιολογικών αναγκών. Στην ωριμότητά της, η εργασία χάριν της εργασίας (ως ανάγκη, ως αυτοσκοπός) συνιστά την κυρίαρχη στιγμή και αποτελεί ουσιαστικά κοινωνική ανάγκη, αν και έχει και μια βιολογική βάση, κάποιες ιδιαζόντως ανθρώπινες φυσικές προϋποθέσεις, που αφορούν κυρίως τη διάρθρωση του εγκεφάλου, αλλά και των χεριών του ανθρώπου (εδώ έγκειται και η μορφολογική μεταβολή του ανθρώπου εντός της εργασιακής διαδικασίας). Η εργασία προβάλλει πλέον ως ανανεούμενη- αναπτυσσόμενη (και όχι ως επαναλαμβανόμενη) με κυρίαρχη την ποιότητα του αποτελέσματος αλλά και της ίδιας της εργασιακής διαδικασίας. Η εργασία (αν υφίσταται πλέον ως εργασία), συνιστά δημιουργία, χαρακτηρίζεται από την ενεργό, γόνιμη και απορρέουσα από τις ανάγκες της εποχής αφομοίωση ήδη υπάρχοντος πολιτισμικού πλούτου (γι’ αυτό και είναι καθολική δραστηριότητα) , είναι κάθε δραστηριότητα, είτε με τη μορφή της χειρωνακτικής εργασίας, είτε της επιστημονικής έρευνας, είτε της καλλιτεχνικής δημιουργίας, με στόχο την τελειοποίηση, την ομορφιά. «Το κύριο, το πλέον χαρακτηριστικό γνώρισμα της εργασίας, η οποία διεξάγεται χάριν της ανάγκης για εργασία είναι η δημιουργία κατά τους νόμους της ομορφιάς».(6) Όπως αναφέρει ο Κ. Μαρξ σ’ ένα απ’ τα πρώτα μεγάλα βήματα που έκανε στο δύσβατο μονοπάτι της επιστήμης: «Τα ζώα παράγουν μόνο προς μια κατεύθυνση, ενώ ο άνθρωπος παράγει καθολικά. Τα ζώα παράγουν μόνο κάτω από την πίεση της άμεσης φυσικής ανάγκης, ενώ ο άνθρωπος παράγει ακόμα κι όταν είναι ελεύθερος από τη φυσική ανάγκη και παράγει πραγματικά μόνο απελευθερωμένος από την ανάγκη αυτή. Τα ζώα παράγουν μόνο τον εαυτό τους, ενώ ο άνθρωπος αναπαράγει ολόκληρη τη φύση. Τα προϊόντα των ζώων ανήκουν άμεσα στα φυσικά τους σώματα, ενώ ο άνθρωπος είναι ελεύθερος απέναντι στο προϊόν του. Τα ζώα παράγουν σύμφωνα με τα πρότυπα και τις ανάγκες του είδους στο οποίο ανήκουν, ενώ ο άνθρωπος είναι ικανός να παράγει σύμφωνα με τα πρότυπα κάθε είδους και να επιβάλλει σε κάθε αντικείμενο το φυσικό του πρότυπο. Γι’ αυτό ο άνθρωπος παράγει- επίσης σύμφωνα με τους νόμους της ομορφιάς»(7)



Υποσημειώσεις:

(1) «Η αυτόφυτη κοινότητα της φυλής, ή, αν θέλετε, η ορδή, είναι η πρώτη προϋπόθεση –η κοινότητα αίματος, γλώσσας, ηθών κλπ- για την ιδιοποίηση των αντικειμενικών όρων της ζωής των ανθρώπων, και για την αναπαραγωγική και αντικειμενοποιούμενη δραστηριότητά τους» και παρακάτω… «οι αρχέγονοι όροι της παραγωγής εμφανίζονται σαν φυσικές προϋποθέσεις, φυσικοί όροι ύπαρξης του παραγωγού· όπως ακριβώς και το ζωντανό του σώμα, όσο κι αν το αναπαράγει και το αναπτύσσει, αρχικά δεν δημιουργήθηκε απ’ τον ίδιο, εμφανίζεται σαν η προϋπόθεση του εαυτού του, η ίδια του η (σωματική) ύπαρξη είναι μια φυσική προϋπόθεση που δεν δημιουργήθηκε απ’ αυτόν.» Κ. Μαρξ, Grundrisse…

(2)«Συνεπώς, ο καθαυτό σκοπός μορφοποιείται στην ανεπτυγμένη εργασία και λειτουργεί σε καθ’ όλα ανεπτυγμένη μορφή στην επαναλαμβανόμενη εργασιακή διαδικασία. Ωστόσο, ο ανεπτυγμένος σκοπός δεν μπορεί να προηγείται της εργασιακής διαδικασίας, η οποία βρίσκεται σε μια διαδικασία εμφάνισης και διαμόρφωσης. Ο σκοπός προηγείται σε πλήρη βαθμό της πραγματικής εργασίας στην επαναλαμβανόμενη εργασιακή διαδικασία, κατά την απλή και αμετάβλητη εκ νέου επανάληψη της εργασιακής διαδικασίας. Κατά την εμφάνιση, διαμόρφωση και ανάπτυξη της εργασιακής διαδικασίας ο σκοπός δεν προηγείται πλήρως της πραγματικής εργασίας, αλλά εμφανίζεται, διαμορφώνεται και αναπτύσσεται μαζί με αυτήν.» Β. Α. Βαζιούλιν, Η Λογική της Ιστορίας. Ζητήματα Θεωρίας και Μεθοδολογίας.

(3)βλ. Δ. Σ. Πατέλης, Αυτοματοποίηση της παραγωγής και χαρακτηριστικά της εργασίας.

(4) βλ. Β. Α. Βαζιούλιν, Η Λογική της Ιστορίας. Ζητήματα Θεωρίας και Μεθοδολογίας.

(5)Στο ίδιο.

(6)Στο ίδιο.

(7)Κ. Μαρξ, Οικονομικά και Φιλοσοφικά Χειρόγραφα (1844)



Κ. Ηλιάδης Θεσσαλονίκη 2006

4η Αυγούστου

Με καθυστέρηση 2 ημερών έστω, θεωρούμε ανάγκη να δημοσιεύσουμε ένα απόσπασμα από το πραγματικό ημερολόγιο του Μεταξά το οποίο έφτασε στα χέρια μας τυχαίως:

“ 4η Αυγούστου 1936

Εν Αθήναις, σήμερον, ΕΓΩ, ο στρατηγός Ιωάννης Μεταξάς, θαυμαστής και μίμος του Αδόλφου Χίτλερ, εβίασα παρά φύσιν την πεφιλημένην Εξουσίαν, παρουσία του βασιλέως Γεωργίου Β', όστις εκρατούσε... τσίλιες. Μετά τον βιασμόν προσήλθεν ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος, ευλογήσας την παρά φύσιν ασέλγειαν κι ευχηθείς βίον ανθόσπαρτον. Τοιουτοτρόπως, από της στιγμής αυτής, σύμπας ο ελληνικός λαός υποχρεούται να τραγουδά πανευτυχής εμπνευσμένον εκ του βιασμού αριστουργηματικόν ποίημα, έχον ούτω:

- Γιατί χαίρεται ο κόσμος
και χαμογελά, πατέρα;
- Γιατί σαν αυτή τη μέρα
την ημέρα τη χρυσή
που τη χαίρεσαι κι εσύ
στέρεψε το μαύρο δάκρυ
κλείσανε πολλές πλήγές
κι ένα γύρω όλα τα βράχια
εγινήκαν ανθοβούνια και χρυσοπηγές.

Το ως άνω λαμπρόν δημιούργημα της ποιητικής τέχνης αντικατέστησεν τον πεπαλαιωμένον και αναχρονιστικόν ύμνον του Διονυσίου Σολωμού. Βεβαίως, πάντα ταύτα εγράφησαν “ποιητική αδεία”. Διότι, η μεν πληγή εις τον πισινόν της Εξουσίας χάσκει πάντοτε ανοικτή, τα δε βράχια παραμένουν βράχια, μηδόλως μεταμορφωθέντα σ' ανθοβούνια. Αλλά, λόγω του ότι εκατοικήθησαν από τα άνθη του κακού, τους κατηραμένους κομμουνιστάς, από την άποψιν αυτήν, ανθοβούνια έγιναν.
Δι' αυτού του τρόπου εδημιούργησα τον τρίτον ελληνικόν πολιτισμόν – δεν γνωρίζω ποίος ήτο ο πρώτος και ο δεύτερος – τον οποίον πολιτισμόν επλούτισα με ρετσινόλαδον, προς κάθαρσιν της πατρίδος από τας κομμουνιστικάς ιδέας. Το βέβαιον είναι ότι η Ελλάς εσώθη και σωτήρ είμαι ΕΓΩ. Η δε πεφιλημένη Εξουσία εισήχθη εις γυναικολογικήν κλινικήν, προς θεραπείαν του στραπατσαρισμένου πισινού της. Προς ενίσχυσιν της θεραπαυτικής αγωγής, μετέφερα εκ της νήσου Τήνου το θαυματουργόν εικόνισμα της Παναγίας, η οποία, εξετάσασα την βιασθείσαν, εγνωμάτευσεν ότι θα γεννήσει κωλόπαιδον.
Εάν πράγματι συμβεί τοιούτον τι, θα είναι το μέγιστον επίτευγμά μου, ως σωτήρος της Ελλάδος. Και, ασφαλώς, τοιούτον κατόρθωμα θα καταχωρισθεί εις τας χρυσάς δέλτους της Ιστορίας.”

(Απόσπασμα από το μυθιστόρημα “Ο χαφιές” του Αλέξανδρου Δημάσου, εκδόσεις Εντός)

Ένας χρόνος μακριά σου...

Θυμάμαι όταν σε γνώρισα, Οκτώβρης 2001...Πλησίασα με διάθεση να σε κατακτήσω. Μ'αγκάλιασες γλυκά..κι εγώ σε λάτρεψα.

Προσυγκέντρωση στην πλ.Αριστοτέλους, Αμερικάνικο προξενείο, Υπουργείο Μακεδονίας- Θράκης,Κασσάνδρου 120.
Κασσάνδρου 120...Άραγε εκείνος ο τοίχος που είχα βάψει, να είναι ακόμα κόκκινος;
Μπαλκονάκι με θέα στην Αγ.Δημητρίου, καλοκαιρινή βραδιά, παγωμένη μπύρα, ο Μήτσος να βουΐζει κι η συζήτηση να'χει ανάψει!
Πόσες ατέλειωτες συζητήσεις, σημαντικά και ασήμαντα ζητήματα, κλάματα, γέλια, χαρές και λύπες.
Κοντά σου έκανα φίλους και συντρόφους, έμαθα να κουβεντιάζω, να γλεντάω, να κλαίω, να γελάω.
Χόρεψα με τα κλαρίνα στο Γιατρό της Πείνας, μέθυσα στο Τζότζο και στη Τομπουρλίκα.
Χάζεψα το ηλιοβασίλεμα απ'τα βρωμερά τσιμεντένια σκαλάκια στο λιμάνι...
Ροκ βραδιές στο Φλου και στον Παπαγάλο κι ύστερα καρφί για μπουγάτσα στο Γιάννη.
Κυριακάτικα πρωινά στην Πρίγκηπος κι ύστερα για ρετσίνες στη Δόξα...
Βρωμερά φαλάφελ στου Φαρχάν και χύμα κόκκινο κρασί στο Αλάμπρα.

Βόλτες με τις ώρες στο Καπάνι, μες στις μυρωδιές και στα χρώματα.
Και στην Άνω Πόλη,να λαχανιάζουμε στις ανηφόρες και να υποσχόμαστε ότι αύριο θα κόψουμε το τσιγάρο.

Πριν ένα χρόνο ακριβώς,"τα μάζεψα τα πράγματα κι έφυγα". Δεν τσακωθήκαμε...είπα ότι σε βαρέθηκα μόνο...ότι βάλτωσα μαζί σου.

Μου λείπεις...

Περι αναμνήσεων...

Καθόλου δεν τελειώνουν οι αναμνήσεις σύντροφε!
Τα βράδια στην "Ξούντελη"(που δεν καταλάβαινα τι σημαίνει και μόλις πρόσφατα έμαθα ότι το σωστό είναι Κουζού Μπεη,κατάλοιπο της τουρκοκρατίας στη Λευκάδα!)με ενωμένα τραπεζάκια και τους μεγάλους να κουβεντιάζουν για βαρετά πράγματα, ψηφοδέλτια, μαζώξεις, συνεδριάσεις...
Τα σκαλιά που τρίζαν στα παλιά γραφεία κι εκείνος ο οικοδόμος που μια ζωή πασπάτευε τη σόμπα...
Πόσες ζωγραφιές σε παλιά ψηφοδέλτια αναρωτιέμαι να'χω κάνει; Πόσες ώρες σ'εκείνο το δωματιάκι με τον μπαμπά και 5-6 άλλους δασκάλους, να συζητάνε και να μυρίζει άσσο μαλακό και παλιά εφημερίδα...
Και το λαντάκι που έφτανε λαχανιάζοντας από το μακρινό χωριό που δεν καταλάβαινα γιατί ο μπαμπάς έπρεπε να πηγαίνει τόσο συχνά( αργότερα έμαθα την έννοια του καθοδηγητή!)
Ο κύριος Προλετάριος, που μια φορά τον φώναξα έτσι γιατί νόμιζα ήταν το επίθετό του!
Οι σύντροφοι από το Μεγανήσι που τους φώναζα παππού και γιαγιά γιατί μεγάλωσα μαζί τους. Ο αργαλειός της Γιώτας και τα δίχτυα έξω από το σπίτι τους...
Μου'χε φτιάξει κι εκείνο το μαξιλάρι...με ένα σφυροδρέπανο...κι ύστερα αποφάσισα να γίνω ολυμπιακός γιατί είχα σοβαρό πρόβλημα όταν έπρεπε να διαλέξω πιόνια στον γκρινιάρη!Κόκκινο το κόμμα, πράσινη ομάδα...δε βόλευε!!
Κι εκείνος ο ήχος του τυπογραφείου που τύπωνε τις προκυρήξεις...
Και το σπίτι του μπαρμπα Φάνη με το μεγάλο ξύλινο τραπέζι...Μεγάλο μου φαινόταν τότε δηλαδή, δεν ξέρω αν ήταν όντως!
Ο μπαρμπα Φάνης λέει, είχε πάει εξορία, που πρέπει να'ταν πολύ σπουδαίο πράμα γιατί όλοι τον άκουγαν προσεκτικά όταν μιλούσε κι ας ήταν οι υπόλοιποι γραμματιζούμενοι...
Και μετά το σφυροδρέπανο άλλαξε σχήμα και χρώμα !Και φάνηκε ότι μπορούσα να πάρω όποιο χρώμα πιόνια ήθελα στο γκρινιάρη γιατί το καινούριο σύμβολο τα είχε όλα!
Αλλά μετά ο μπαμπάς μετάνιωσε!" Αυτά είναι μαλακίες", είπε... και "περιοριστήκαμε" ξανά στο κόκκινο!!
Η μαμά ξεσκόνιζε συχνά το αγαλματάκι του Λένιν που είχαμε κάτω από την τηλεόραση και συνέχισε να βάζει το γάλα μου στην κούπα ΚΚΕ!!Άραγε σε ποιό σεισμό έσπασε αυτή η κούπα;Του '89 ή του '91;!
Θυμάμαι κι εκείνη τη φορά στην Πρέβεζα! Άλλη μια ομιλία στους ώμους του μπαμπά αλλά σα να ήταν πιο ενθουσιασμένος ο κόσμος...και μετά ο ομιλητής κατέβηκε στον κόσμο κι όλοι τον χαιρετούσαν και τα παιδιά τον αγκάλιαζαν. Ο μπαμπάς είπε να του δώσω κι εγώ ένα φιλάκι, αν θέλω...η μαμά με έσπρωξε ελαφρά!Ήξερα ποιος είναι, τον βλέπαμε στην τηλεόραση και κάναμε ησυχία κι ο μπαμπάς ύστερα έλεγε "πέστα!".Ντρεπόμουν μα του το'δωσα εκείνο το φιλί! Το θυμάμαι ακόμα, σα να του το χρωστούσα!
Γλυκιές αναμνήσεις σύντροφε, γι'αυτό πονά να ξέρεις ότι όλα έχουν αλλάξει!Κι ας μην τα έζησες ακριβώς. Ας τα ένιωσες μόνο, με την ψυχή ενός παιδιού που νοσταλγει την μπλε φάντα και τα σκαλιά που τρίζαν στα παλιά γραφεία.
Οι αναμνήσεις είναι το κατάρτι σύντροφε! Πρέπει να του βάλουμε πανιά, καινούρια και γερά, αλλιώς το καράβι μας θα μείνει σαπισμένο κουφάρι που το χτυπάν τα κύματα μέχρι να το διαλύσουν!

Γιατρέ πονώ

Μάτια υγρά, λυπημένα. Πρόσωπο σκαμμένο απ'το χρόνο όμως ένα γλυκό χαμόγελο κρέμεται από τα χείλη της. "Ο προηγούμενος μου είχε δώσει κάτι μπλε χαπάκια..να δεις πώς τα λένε..", θέλει να με βοηθήσει.
Αλλάζουν χρώμα τα χαπάκια μα ο πόνος μένει ίδιος,το ξέρω, το βλέπω στα υγρά της μάτια.
Ψάχνω τις λέξεις, να πω ένα αστείο,να μου γελάσουν...
Άτιμη γλώσσα!Σα να'βαλε βαρίδια στην ψυχή μου.
Μέχρι να θυμηθώ τις λέξεις, ξέχασα το αστείο.
Παρολ'αυτά μου χαμογελά.
Της θυμίζω μάλλον εκείνες τις διακοπές στην Κρήτη...πριν χρόνια.
"Εγώ είμαι από ένα άλλο νησί", της λέω,"μικρότερο". "Κάποιοι λένε βέβαια πως δεν είναι αληθινό νησί", χαμογελάω μουδιασμένα.
Ατυχές αστείο..


Όταν ήμουν μικρή είχα μια βαλίτσα..κεραμιδί. Μου άρεσε να τη γεμίζω και να λέω πως θα πάω ταξίδι.
Τώρα οι βαλίτσες μου είναι μαύρες..δεν ξέρω γιατί. Ελπίζω να είναι τυχαίο..γιατί δεν πήγα ακόμη σε όλα τα μέρη που ονειρεύτηκα μικρή.
Καμιά φορά ανοίγω τις μαύρες βαλίτσες μου και βλέπω μέσα την κεραμιδί.
Τι καλά που είναι ακόμα εκεί!
Φοβάμαι μην τη χάσω...
Τότε δε θα'χει νόημα να έχω πια βαλίτσες.


Σκόρπιες οι σκέψεις.
Μπορεί να φταίει που κάθομαι ανάποδα στο τρένο.
Δυσκολεύεσαι έτσι να δεις πού πηγαίνεις..
Βλέπεις μόνο αυτά που αφήνεις πίσω.

Θέλει λίγη παραπάνω προσπάθεια μόνο. Και υπομονή.
Άλλωστε, κατά βάθος ξέρεις σε ποιο τρένο μπήκες...